شرط داوری

شرط داوری یکی از مفاد کلیدی در بسیاری از قراردادهای امروزی است که به طرفین این امکان را می‌دهد تا در صورت بروز اختلاف، به جای مراجعه مستقیم به دادگاه، از داور یا هیئت داوری برای حل مشکل استفاده کنند. در واقع، هدف از درج شرط داوری، یافتن راهی سریع، کم‌هزینه و بی‌طرف برای حل اختلافات است تا روابط طرفین دچار تنش یا قطع ارتباط نشود.

شرط داوری با توافق دو طرف شکل می‌گیرد و به آن‌ها این حق را می‌دهد که اختلافات قراردادی خود را خارج از فرآیند قضایی حل کنند. به عنوان مثال، در یک قرارداد فروش ملک، طرفین می‌توانند شرط کنند که در صورت بروز هرگونه اختلاف، داور منتخب آن‌ها تصمیم نهایی را بگیرد. مأموریت شرط ، صرفه‌جویی در زمان و هزینه و در عین حال حفظ روابط تجاری و انسانی است.

با این حال، نگارش نادرست شرط می‌تواند باعث بی‌اعتباری آن شود و در نهایت، باعث شود اختلاف به دادگاه بازگردد. بنابراین، استفاده از مشاور حقوقی برای تنظیم دقیق این شرط بسیار اهمیت دارد.

شرط داوری چگونه در قرارداد درج می‌شود؟

شرط معمولاً در بخش انتهایی قرارداد و به صورت یک بند مجزا درج می‌شود. به عنوان نمونه:
«کلیه اختلافات ناشی از اجرای این قرارداد از طریق داوری فردی به نام … که مورد توافق طرفین است، حل و فصل خواهد شد.»

برای معتبر بودن شرط ، عناصر زیر باید وجود داشته باشد:

• موضوع اختلافات قابل ارجاع: باید مشخص شود کدام اختلاف‌ها تحت داوری قرار می‌گیرند.
• تعداد داوران یا نحوه انتخاب آن‌ها: معمولاً یک یا سه داور تعیین می‌شود.
• محل داوری: تعیین شهر یا محل انجام داوری اهمیت دارد.
• مهلت داوری: لازم است زمان مشخصی برای صدور رأی تعیین شود.
• مرجع داوری در صورت اختلاف بر سر داور: تعیین مرجع پشتیبان، مانند اتاق بازرگانی.

نکته بسیار مهم این است که شرط داوری مبهم و کلی، بی‌اثر است. اگر بند به وضوح مشخص نکند چه کسی داور است یا اختلاف چگونه بررسی می‌شود، دادگاه آن را اجرا نخواهد کرد.

انواع شرط داوری در قراردادها

شرط داوری مستقل

زمانی است که شرط داوری در قالب بندی جداگانه در دل قرارداد نوشته می‌شود و حتی اگر خود قرارداد اصلی فسخ شود، اعتبار شرط داوری باقی می‌ماند. این نوع شرط بیشتر در قراردادهای بزرگ مثل پیمانکاری‌ها کاربرد دارد.

شرط داوری ضمنی

در برخی قراردادها، طرفین مستقیماً شرط نمی‌نویسند اما رفتار و توافقشان نشان می‌دهد که تمایل به داوری دارند. مثلاً اگر در مفاد قرارداد ذکر شود «اختلافات بین طرفین به تصمیم داور منتخب ارجاع می‌شود»، این نوع شرط ضمنی محسوب می‌شود.

شرط ارجاع به مرکز داوری

در این نوع، طرفین داوری را به یک نهاد رسمی مانند مرکز داوری اتاق بازرگانی می‌سپارند. این گزینه معمولاً ایمن‌تر است، زیرا داوران متخصص انتخاب می‌شوند و احتمال تبعیض یا خطا کمتر است.

اعتبار و بی‌اعتباری شرط داوری

شرط داوری زمانی معتبر است که بر اساس قوانین مدنی تنظیم شود و موضوع اختلاف نیز قابلیت داوری داشته باشد. اما مواردی وجود دارد که داوری در آن‌ها پذیرفته نمی‌شود، مانند:

• دعاوی کیفری (مانند کلاهبرداری یا سرقت)
• دعاوی مربوط به احوال شخصیه مثل ازدواج، طلاق یا نسب

شرط داوری ممکن است در این موارد بی‌اثر شود:

• داور در دسترس نباشد یا فوت کند و جایگزین تعیین نشده باشد.
• شرط به صورت مبهم و غیرشفاف نوشته شده باشد.
• بند داوری با قوانین آمره در تضاد باشد.

بنابراین، هرگز نباید شرط داوری را بدون مشورت با وکیل بنویسید، زیرا هر لغزش کوچک می‌تواند باعث بی‌اعتباری کامل قرارداد شود.

مزایا و معایب شرط داوری

مزایا

• سرعت در رسیدگی: رأی داوری معمولاً ظرف چند ماه صادر می‌شود.
• رازداری: فرایند داوری معمولاً غیرعلنی است.
• کاهش هزینه‌ها: به‌ویژه در مقایسه با هزینه دادرسی در محاکم.
• تخصص داور: امکان انتخاب فرد متخصص در موضوع پرونده.

معایب

• نبود امکان اعتراض گسترده: رأی داور تنها در موارد محدود قابل ابطال است.
• غیرعلنی بودن محیط: ممکن است برای برخی طرفین حس بی‌اعتمادی ایجاد کند.
• احتمال جانبداری: در شرایطی که یک طرف داور را معرفی کرده است، شائبه‌ی بی‌طرفی پیش می‌آید.

یک مثال واقعی: در قرارداد پیمانکاری بین دو شرکت، اختلاف در پرداخت هزینه پیش آمد. با وجود درج شرط داوری، چون داور از نزدیکان یکی از طرفین بود، رأی او محل اعتراض شد. در نتیجه، اگر داور بی‌طرف نباشد، شرط عملاً نتیجه معکوس می‌دهد.

اجرای رأی داوری

پس از صدور رأی داوری، اجرای آن نیازمند تأیید دادگاه است. دادگاه رأی را بررسی می‌کند تا مطمئن شود اصول قانونی رعایت شده است. اگر تخلفی وجود داشته باشد – مثلاً داور خارج از صلاحیت خود رأی داده باشد – امکان ابطال رأی داوری وجود دارد.

در داوری‌های داخلی، رأی پس از تأیید دادگاه اجرایی می‌شود؛ اما در داوری‌های خارجی، نیاز به تأیید کنوانسیون‌های بین‌المللی نظیر «کنوانسیون نیویورک» وجود دارد.
به همین دلیل، انتخاب دقیق شرط داوری در قراردادهای بین‌المللی بسیار حیاتی است تا از بروز مشکلات در مرحله اجرا جلوگیری شود.

نمونه‌های رایج استفاده از شرط داوری

• قرارداد مشارکت در ساخت: تعیین داور برای حل اختلافات میان مالک و سازنده.
• قرارداد اجاره: در صورت بروز اختلاف بر سر تخلیه یا افزایش اجاره.
• قرارداد پیمانکاری: حل اختلاف بر سر تأخیر یا اجرای ناقص تعهد.
• قرارداد خرید و فروش ملک یا خودرو: داوری در مورد کیفیت یا زمان انتقال سند.
• قرارداد بین شرکت‌های تجاری: داوری برای اختلافات مالی یا کیفیت خدمات.

نمونه: در قرارداد اجاره، درج شرط داوری باعث شد اختلاف درباره ترمیم ساختمان بدون مراجعه به دادگاه و تنها در دو جلسه با نظر داور حل شود.

تفاوت شرط داوری با مراجعه مستقیم به دادگاه

با این مقایسه روشن است که شرط داوری در اکثر قراردادهای مدنی و تجاری گزینه‌ای اقتصادی‌تر و سریع‌تر محسوب می‌شود.

چرا در تنظیم شرط داوری باید از وکیل استفاده کنید؟

نوشتن شرط داوری نیازمند مهارت حقوقی است. وکیل حقوقی با تجربه می‌داند چطور بندها را طوری تنظیم کند که از نظر قانونی قابل اجرا باشد و طرف مقابل نتواند از خلأهای حقوقی استفاده کند. خدمات مشاوره موسسه حقوقی ملی وکیل در این زمینه شامل:

• تنظیم متن دقیق شرط برای جلوگیری از بطلان
• انتخاب داوران بی‌طرف و متخصص
• تعیین مهلت مناسب برای صدور رأی
• مشاوره در نحوه اعتراض یا اجرای رأی داوری

برای دریافت مشاوره تخصصی در زمینه تنظیم و بررسی شرط داوری، می‌توانید با شماره 📞 09121304085 تماس بگیرید تا کارشناسان موسسه ملی وکیل راهنمایی‌تان کنند.

سوالات متداول درباره شرط داوری

۱. آیا شرط داوری باید کتبی باشد؟
بله، شرط داوری فقط در صورتی معتبر است که به‌صورت کتبی در قرارداد ذکر شده باشد.

۲. داور را چه کسی انتخاب می‌کند؟
معمولاً طرفین به صورت مشترک داور را تعیین می‌کنند؛ اگر توافقی نباشد، مرجع داوری مانند اتاق بازرگانی اقدام می‌کند.

۳. اگر یکی از طرفین داوری را قبول نکند چه می‌شود؟
در صورت وجود شرط ، طرف متعهد مجبور به اجرای آن است و نمی‌تواند از داوری سر باز زند.

۴. رأی داوری قابل اعتراض است؟
در موارد استثنایی، مثلاً تخلف داور یا تجاوز از اختیارات، امکان ابطال رأی در دادگاه وجود دارد.

۵. آیا شرط داوری بعد از فسخ قرارداد اعتبار دارد؟
بله، اگر شرط داوری به صورت مستقل نوشته شده باشد، حتی پس از فسخ قرارداد نیز اعتبار دارد.

جمع‌بندی:
شرط داوری ابزاری کاربردی برای حل اختلافات قراردادی بدون نیاز به دادگاه است. با وجود مزایای فراوان آن، تنظیم دقیق و آگاهانه توسط وکیل تنظیم قرارداد اهمیت ویژه‌ای دارد. بنابراین، پیش از امضا یا تنظیم قرارداد، برای جلوگیری از مشکلات بعدی، بهترین اقدام تماس با مشاوران حقوقی موسسه ملی وکیل به شماره 09121304085 است.